فئوداليسم

“فئوداليسم” نام نظام اقتصادي - اجتماعي‌اي است كه در قرون وسطاي مسيحي در اروپا حاكميت داشته است. به لحاظ لغوي، فئوداليسم از واژه‌‌ي “فئو” گرفته شده كه به معناي قطعه‌زمين است، فئوداليسم در واقع نحوي نظام زمين‌داري است.

ويژگي‌ اين سيستم اين است كه هر قسمت بزرگ از اراضي كشور به نام املاك در تصرف يكي از اشراف فئودال يا زمين‌دار قرار داشته است كه اين زمين از طرف پادشاه و يا زمين‌دار بزرگ‌تري كه “سينيور” ناميده مي‌شود به او واگذار گرديده است. فئودالِ صاحب املاك در مقابل قطعه‌زميني كه دريافت داشته است، بايد وظايفي را در برابر پادشاه يا “سينيور” خود انجام دهد. اين وظايف شامل پرداخت مبلغي پول و ماليات يا تهيه‌ي سرباز و سپاه براي هنگام جنگ و يا همه‌ي اين امور مي‌گرديده است.

اشراف فئودال علاوه بر زميني كه در اختيار داشتند هر يك صاحب تعدادي “رعيت” نيز بودند كه در اروپا اين رعيت‌ها وابسته به زمين بوده و با زمين خريد و فروش مي‌شده‌اند و “سِرف” ناميده مي‌شدند. نظام فئوداليسم مبتني بر “سِرف‌داري” را كه در قرون وسطي در اروپا رايج بود، “سرواژ” مي‌نامند.

فئودال‌ها از “سرف”هاي خود ماليات‌هاي جنسي يا نقدي دريافت مي‌كردند و روستائيان وابسته به زمين براي ارباب و در زمين‌هاي ارباب فئودال كار مي‌كردند و بعضاً براي خود هم قطعه‌زمين كوچكي يا چند عدد مرغ و خروس داشتند. در رأس سلسله‌مراتب فئودالي، شخص پادشاه قرار داشت كه اگرچه به لحاظ صوري و تشريفاتي صاحب اختياراتي بود؛ اما عملاً قدرت اشراف فئودال، دامنه‌ي اختيارات او را محدود مي‌كرد.

به هر حال، فئوداليسم از حدود قرن پنجم ميلادي تا قرن پانزدهم و در برخي مناطق قرون شانزدهم ميلادي در اروپا، نظام حاكم بود و با ظهور رنسانس و سرمايه‌سالاري عصر جديد، تقريباً منقرض شد. مورخان معتقدند بين فئوداليسم سرواژ اروپا و غرب و نظام‌هاي زمين‌داري آسيايي، تفاوت‌هاي ماهوي وجود داشته است

نظام فئودالیسم چگونه نظامی بوده؟

نظام فئودالیسم نظامی اجتماعی-اقتصادی است که در نتیجه فروپاشی جامعه برده داری یا در نتیجه فروپاشی کمون اولیه به وجود آمده و علیرغم تنوع راه‌های رسیدن بدان،تقریباً در کلیه سرزمین‌های جهان، البته در هر جا با ویژگی‌های مشخص خود وجود داشته‌است.

فئودالیسم در اروپا

نظام فئودالی در اروپای غربی از سویی بر ویرانه های نظام برده داری رم و از سویی بر اثر تلاش نظام اشتراکی اولیه قبایلی که به رم هجوم آورده بودند شکل گرفت. امپراطوری رم در پایان قرن پنجم میلادی فرو پاشید و قبایلی که به رم هجوم آورده بودند بخش وسیعی از خاک آنرا به تصرف خود در آوردند. در آغاز اراضی تصرف شده به مالکیت همه قبایل درآمد ولی به زودی روسای قبایل و پادشاهان اراضی تصرف شده را ابتدا برای تمام عمر و سپس به شکل موروثی میان وابستگان خود تقسیم کردند، زمین هایی که به افراد واگذار گردید فئود و مالکان آنها را فئودال نامیده شدند به این ترتیب فئودالیسم بوجود آمد.

فئودالیسم در اروپا تا میانه سده هفدهم طول کشید و به سه دوره تقسیم می شود دوره نخستین قرن پنجم تا یازدهم میلادی بود، عصر تکامل سده یازده تا پانزدهم و سده پانزده تا هفده،سال های زوال فئودالیسم در اروپا بود.

نظام فئودالی طرح ریزی نشده بود، بلکه در واکنش به آشفتگی اجتماعی پیامد سقوط امپراتوری روم نشو و نما و گسترش یافت. این نظام نظم تازه‌ای برقرار کرد و زنجیرهء فرمان روایی تازه‌ای را به وجود آورد که جایگزین زنجیره‌ای شد که از امپراتور و سنا تا ایالت، شهر و شهرک تداوم داشت.

در نظام فئودالی، دو نجیب زاده با هم قول و قراری می گذاشتند. یکی، خادم که به انجام پاره‌ای وظایف متعهد می‌شد که مهم‌ترین آن‌ها خدمت نظامی بود. نجیب زادهء دیگر که ارباب یا سالار(لرد) نامیده می‌شد، در عوض این خدمات از خادم(واسال) حمایت می‌کرد و نیازهای اساسی او نظیر خوراک و پوشاک را تأمین می نمود. تعهدی که خادم می‌داد به صورت سوگند وفاداری بود.

وفاداری برای خادم یک تیول به همراه می‌آورد که اصطلاح فئودال از آن ریشه می‌گیرد. تیول بخششی بود که امتیازات معینی را به واسال می‌داد. ممکن بود حقّ استفاده از یک دارایی خاص ارباب به واسال واگذار شود که می‌توانست هرچیزی از یک قلعه تا کل یک ایالت باشد.

با این حال، تیول‌ها لزوماٌ با ملک و دارایی ارتباطی نداشتند و تیول یک خادم ممکن بود مجوز جمع آوری مالیات ها، ضرب سکّه و یا تعیین و وصول جریمه‌ها باشد.

ویژگیهای نظام فئودالی

1- وابستگی دهقان به زمین: شیوه ی تولید فئودالی مبتنی بر مالکیت ارباب بر زمین و بر وابستگی شخصی دهقانان به ارباب فئودال استوار بود. وابستگی شخصی دهقان به ارباب بدین معنی بود كه در این شیوه ی تولید رعیت و سرف دیگر بنده و برده نبود، اختیار جان او در دست مالک نبود و مستقلا و جداگانه فروخته نمی شد اما همراه زمینی که به فروش می رسید، به مالک جدید منتقل می شد، همچنین دهقان مجاز نبود زمین اربابی را ترک کند و این اختیار را نداشت كه آزادانه بخواهد به خدمت اربابی دیگر در آید.

2- بهره ی مالكانه و انواع آن: دهقانان از آن جا كه خود مالک زمین نبودند می بایست بر روی نسق، از زمینی که متعلق به ارباب فئودال بود، کار کنند و به این ترتیب مالک می توانست به عنوان بهره مالکانه ثمره کار آنها را به سود خود ضبط کند.

بدین ترتیب، شیوه تولید فئودالی مبتنی بر انواع بهره مالکانه یا بهره اربابی است كه از دهقانها وصول می شود. بهره مالكانه در واقع محصول اضافی رعیت بود که تسلیم ارباب می شد. ما به طور کلی به سه نوع بهره مالکانه بر می خوریم که در مراحل مختلف نظام فئودالی کما بیش در كنار یکدیگر وجود داشتند. یکی کار بهره یا بیگاری، دوم بهره جنسی و سوم بهره نقدی.

باید توجه داشت كه در هر یک از مراحل مختلف تکامل جامعه فئودالی، یکی از این اشکال یاد شده، تفوق یافته است.

در مرحله ابتدائی نظام فئودالی کار بهره که در عرف معمولی می توان آن را به « بیگاری » تعبیر نمود شکل مسلط بهره کشی از دهقانان بود. بدین معنا که دهقانان روزهای معینی از هفته را مستقیما برای ارباب و روی زمین او کارمی کردند و این یک کار اجباری و مجانی برای ارباب بود. شكل دیگر بهره ی مالكانه « بهره جنسی » بود كه عبارت بود از تسلیم منظم مقداری از محصول زراعی و دامی به ارباب و صاحب زمین، و در نهایت نوع سوم بهره ی مالكانه شامل بهره نقدی می شد كه به معنای پرداخت بهره مالکانه به صورت پول است. تفوق بهره ی نقدی در انواع بهره مالكانه مربوط به اواخر دوران فئودالیسم می باشد.

نظام فئودالی طرح ریزی نشده بود، بلکه در واکنش به آشفتگی اجتماعی پیامد سقوط امپراتوری روم نشو و نما و گسترش یافت

البته باید توجه داشت كه علاوه بر بهره مالکانه منظم، مالک یک سلسله مالیات ها و عوارض نیز به دهقانان تحمیل می کرد.

3 - اقتصاد طبیعی: ویژگی دیگر شیوه ی تولید فئودالی طبیعی بودن یا بسته بودن اقتصاد آن می باشد. اقتصاد طبیعی به معنای دایره بسته و محدود و تنگی از تولید است که هدف آن مصرف داخلی و خودی است. یعنی در آنجا تولید بیش از آن كه هدف مبادله ای یا فروش داشته باشد، برای مصرف انجام می شود. به عبارت دیگر مقصود از اقتصاد طبیعی آن است که هر ارباب در املاک خود از عواید و بهره ای که از استثمار دهقانان بدست می آورد زندگی می کرد و تقریبا کلیه نیازمندی های ضروری وی و خدمه اش در املاک خود او تولید و تهیه می شد و به ندرت مبادلات با خارج از این محیط بسته مورد احتیاج بود. اقتصاد دهقانی نیز بر همین پایه قرار داشت و خانواده دهقانی خود اغلب به امور پیشه وری می پرداخت و بخش عمده نیازمندی های خود را در داخل خود خانواده و شخصا تامین می کرد. با گذشت قرن ها، به تدریج همراه توسعه شهرها، تولید پیشه وری و تقسیم کار و مبادلات بین شهرو ده بسط یافت و ناگزیر درهای اقتصاد طبیعی به خارج گشوده شد، دایره بسته شکسته شد و بازار گسترش یافت.

4- مذهب: مذهب و موسسات مذهبی در جامعه فئودالی نقش عظیمی داشت. موسسات مذهبی، عبادتگاه ها، و خدام مذهب، اوقاف فراوان و املاک وسیعی در اختیار داشتند و با دولت فئودالی و اشراف فئودال از جهت ثروت و نفوذ پهلو می زدند. ایدئولوژی مذهبی، شکل مسلط ایدئولوژی در شیوه ی تولید فئودالی است. در شکل کلاسیک نظام فئودالی، مذهب در خدمت فئودالیسم بود و آن را جاودانی، مقدر و مقدس معرفی می کرد. هر چند كه در نقطه مقابل نیز جنبش های دهقانی نیز اغلب خصلت مذهبی داشت و تحت تاثیر جنبش های پروتستانی بر علیه تفوق كلیسای كاتولیك صورت گرفت.

نظام فئودالیسم چگونه نظامی بوده؟

نظریه دولت فئودلی(فئوداليسم)و انتباق ان بر تاریخ ایران